Сайн байна уу морьтонгуудаа.  Та нараас асуух зүйл гараад байна. Дээр үеийн наадмын бичлэг оруулвал ямар вэ? Ардын Хувьсгалын 83 жилийн наадмаас эхлээд л. Сүүлийн жилийнх байхгүй болхоор оруулж чадахгүй байх.Тийм болхоор та доор сэтгэгдэлээ бичиж үлдээгээрэй. Магадгүй зарим хүмүүс үзсэн байх гэхдээ бас үзээгүй хүмүүс байгаа гэж бодож бна.

Цааш нь…

Хүлэг.мн ~МЭДЭЭ

Энэ буланг нээхээр шийдлээ. Хурдан морь худалдан авах сонирхолтой хүмүүсд зориулж байгаа юм. Тийм болхоор та бүхэн ямар удам угшилын хурдан үрээ авмаар байгаагаа бичнүү.Надад хэдэн хүмүүсийн санал болгосон битүү үрээнүүд байна. Өөрийн ирээдүйн адуун сүргийг бий болгохын төлөө урагшаа залуусаа. МОНГОЛ ЭРЧҮҮДИЙН БОДДОГ Л БОДОЛ ДОО…

Цааш нь…

Хүлэг.мн --Адуу, ~МЭДЭЭ

Завхан аймгийн Цагаанхайрхан сумын уугуул, Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын харъяат Монгол улсын манлай уяач Д.Чулуунбат, Д.Жаргал нарын цолны баяр, алдарт Буган хүрэн азарганы нэрэмжит “Молор Эрдэнэ” наадам 7-р сарын 3-ний өдөр өргөн дэлгэр сайхан болж өнгөрчээ. Уралдаанд азарга, их насны морьд тоосоо өргөсөн байна.

Адуун сүргийн манлай азарганы уралдаанд 83 алтан туурт тоосоо өргөснөөс эхний 10-т  дараах азарганууд орсон байна.

Цааш нь…

Хүлэг.мн --Уралдаан, ~МЭДЭЭ

1991, 1994 онд Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын уяач Хишигбат 700 гаруй км замыг туулж анх удаа их наадамд хурдан хүлгүүдээ хөлөөр нь хөтлөн хоёр удаа ирсэн юм. Тэр хурдан хонгор морь бол ОХУ-ын Тувагийн адуун заводын гаралтай, шүдлэндээ Завханы Баянтэст орж ирээд хязааландаа Хөвсгөлд зарагдаж, уулын анчдын унаанд хэрэглэдэгдэж байсан ажээ. Тувагийн дээд Енисэйн адууны гаралд хамаарагдах хонгор  морь нь Сэлэнгээр дамжин орж ирдэг Буриадын адуунаас ялгаатай хэв шинжтэй, бие товир том, ясархаг, янз, загвар муухайдуу, хандгай сэрвээтэй, уналага эдэлгээнд зохицсон, Оросын хатирч, хөлөлгөөний үүлдрийн цустай гэмээр хүлэг байлаа. 1991 оны улсын наадмыг ирж сонирхсон Тувагийн Резинский (Хэрсэн) дүүрийн сдуучид энэ хомгор морийг хараад:

-Манай Тувагийн үржлийн албаны тамгатай юм. Хурдан адууны удамтай аж. Бид ирж уралдвал Халхын наадмыг авах юм байна гэцгээж байсан юм.

Цааш нь…

Хүлэг.мн --Түүх, Үлгэр, Домог, --Уяач нарын бодит, үлгэр жишээ

Хэнтий аймгийн Баянмөнх сумаас Төв аймгийн Борнуурт нүүж ирсэн Увсын гаралтай Бумгэрэлийн адууны хээлтэй гүү унагалж, эр хонгор унага гарсан гэдэг. Уяач Бумгэрэл сайн адуутай нэгэн байжээ. Түүний Зандансүрэнд зарсан халиун морь 1998 оны их наадамд түрүүлсэн байлаа. Бумгэрэлийн эцэг “нүүр” Баатарынх Галшарын баруун биеээр нутагладаг байжээ. Тэдний адуунд Галшарын “оонон хар” -н  удамтай  бор үрээ гүний Гомбосүрэнгийн “хардал” Бямбаагаас очсон гэдэг. Тэр бор азарганы үр эхийн гэдсэндээ Борнуурт ирсэн байдаг.

Борнуур хавьдаа хурдан гэгдэж “бум хонгор” хэмээн нэр гарч байсан морийг хотын хар хүү “хар” Лхүндэв худалдан авч хавар нь их газрыг зорин ирж эхний гараагаа

Цааш нь…

Хүлэг.мн --Түүх, Үлгэр, Домог, --Уяач нарын бодит, үлгэр жишээ

Дорноговь аймгийн зүүн хойд нутгаар “Баньд адуу” хэмээн нэрлэгддэг хурдан удамтай адуу бий. Дэлгэрэх сумын 3 дугаар багийн нутагт Галсан бандынх гэдэг айл байжээ. Галсан баньд уяач “цагаан” гэдэг хурдан азарга байжээ. 1930-аад онд Хэнтий аймгийн наадамд цагаан азарга түрүүлж ирэхэд :

-Энэ цин азарга биш морь байна. Засаагүй юм. Даанч эмэгтэй хүн шиг цэвэрхэн байсан юм. Азарга хэзээ ийм дэл, сүүлтэй байсан юм бэ хасвал таарна гэсэн ярианууд гарахад Галсан :

-Муу уосын дуу их, мухар илжигний ал их гэж дуулсан уу та нар. Хэнтийнхэн азарга

Цааш нь…

Хүлэг.мн --Түүх, Үлгэр, Домог, --Уяач нарын бодит, үлгэр жишээ

1930-аад онд Галшарын хийдийн лам нар ардын засгийг устгаж, есдүгээр Богдыг дахин тодруулан Монголд залах зорилгоор эсэргүү ном, бурхадуудыг сүсэгтэн нарт тарааж, Ванчин богдыг Түвдээс ирж шашныг мандуулна гэж цуурхал тараасан хэргээр баривчилсан юм. Артын мэргэн баньдит хувилгаан Жамъяндамбийнямыг нэг ламын хамт Дотоодыг хамгаалахын төлөөлөгч баривчлан Өндөрхаан хүргэж явжээ. Тэд гурвуул морьтой явсаар Хэрлэн голд ойртох үед төлөөлөгчийг дөрөөн дээрээс нь өргөн унагаад хоёр лам оргон зугтаж одсон байа. Тэр хоёр зугтаасаар Буянт сумын нутаг хүрэхэд дагалт ламын морь эцсэн тул хувилгаан :

Цааш нь…

Хүлэг.мн --Түүх, Үлгэр, Домог

Говь мэргэн вангийн хошуу, Дорноговийн Дэлгэрэх сумын Жалцайн сайн усаар давхар саран тамгатай адуутай, олон түмэнд алдаршсан морь таниач Дэндэв тайж гэж эрхэм сайн их уяач амьдран суудаг байжээ. Дэлгэрэхийн адууны нэг хурдан удам болох “тайж адуу” бол энэхүү их уяач Дэндэвийн хурдан адууны угсаа юм.

Дэндэв тайжид их хээр, бага хээр гэдэг хоёр морь байжээ. Их уяач Дэндэв тайж “магнай” их хээр морио уяж засаад Орлойн наадамд очжээ. Орлойн уяачид наадмын урд өдөр морьд шинжиж явсаар Дэндэв тайжийн уяан дээр иржээ. Их уяач майхнаасаа шадар уяач Цэрэнгээ гүйлгэж, Орлойнхоны яриаг чагнуулжээ. Тэд магнай хээрийг харж шинжээд :

Цааш нь…

Хүлэг.мн --Түүх, Үлгэр, Домог

Ардын засгийн үед төрж гараад улсын алдарт уяач цол анх хүртсэн арван уяачийн ахмад нь 82 нас сүүдэр зооглосон Донойн Цэвэгмид гуай юм. Галшарын энэ өвгөн уяач Хэнтий аймагт цагтаа бичиг номтой, намын ахмад дарга нарын нэг байжээ. Хошуу ноёныхоо хурдан адууны захад 5 настайгаасаа өссөн тэрбээр түүний хураасан их судраас хишиг хүртэж, арга билгийг залгамжлан үлдсэн уяач шинжээч хүн юм. Д.Цэвэгмид төрсөн дүү Д.Даваажанцантайгаа хамтарч монголын хурдам морины уралдааны түүх, Хардал жанжин бэйсийн домгийг судалж, сурвалжилсан “Морин эрдэнэ” хэмээх ном туурвижээ.

Цааш нь…

Хүлэг.мн --Уяач нарын бодит, үлгэр жишээ

Олноо өргөгдсөний тавдугаар оны зуны дунд сарын арванд Говийн долоодугаар ноён хутагт Агваанлувсандамбийжанцаны айлдсанаар “Манлай морин эрдэнийн шинж хэмээх судар оршивой” сургаалийг “хунз” Гаанжуур тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. 1875 оны модон гахай жил Догшин ноён хутагтын хойд дүр Агваанлувсандамбийжанцаны Говь мэргэн ван хошууны Луугар дэрс хэмээх газар мэндэлж, Хамрын хийдэд хутагтаар өргөмжлөгджээ. Гэгээнтэн нь төвд хэлээр олон дуу, шүлэг зохиосон, авъяас билэг төгөлдөр шашин, төрийн зүтгэлтэн байсан гэдэг. Гэгээн хутагт найр наадамд дуртай, шагайн тойром зохиох, хурдан морины засахыг зааж сургаж байсан гэдэг. Үнэхээр түүний айлдсан хурдан морины шинж заслын сударт өөр хаанахын ч сурвалжид байхгүй уяа заслын өдөр дарааллын дэг жаягийг

Цааш нь…

Хүлэг.мн --Түүх, Үлгэр, Домог